Verslag editie 2007 : Omlegging Witte Nete te Dessel en Mol

 Verslag van de jury voor de Prijs van het Leefmilieu 2007 en het Fonds InBev – Baillet Latour 

15 oktober 2007
 

Het Kristallijn – Mol-Rauw

Van de oorspronkelijk ingezonden projecten werden na een eerste selectie op basis van de dossiers, 4 projecten behouden:

v     Lozerbos te Kruishoutem

v     Oe Hrair, een natuuroase in het landschap van Kortenberg

v     Het omleggen van de Witte Nete te Dessel.

v     Het project over wilde bijen te Westmalle.

 

Voor de beoordeling van deze projecten werd een beroep gedaan op personen, die telkens in hun vakgebied, expert ter zake zijn :

  1. De heer Willy Huybrechts weet alles over water en waterecosystemen. Als onderzoeker aan de Vrije Universiteit Brussel verrichtte hij er als hydroloog onderzoek over waterbalansen en sedimenttransport. Hij is gespecialiseerd in ecohydrologisch onderzoek in valleigebieden met de nadruk op grondwatergebonden ecosystemen, de hydromorfologie van rivieren en hun waterberging.
    Momenteel is hij Coördinator van de onderzoekscel ‘Ecohydrologie en Watersystemen’ verbonden aan het Instituut voor Natuur en Bosonderzoek, het INBO. De heer Huybrechts was dus de persoon bij uitstek om ter plaatse het project van de omlegging van de Witte Nete te gaan beoordelen.
  2. De heer Willy Verbeke, ‘wandelende encyclopedie’ in het bijzonder wat de vegetatiekunde aangaat, met een ruime praktijkkennis van het bos- en natuurbeheer, beroepshalve opgedaan als docent in de vormingsinstelling ‘Inverde vzw’, de opvolger van het Educatief Bosbouwcentrum Groenendaal. Zijn ervaringen kwamen zeker te pas bij het plaatsbezoek van het project Oe Hrair te Huldenberg;
  3. De heer Kris Vandekerkhove, studeerde af als Landbouwkundig ingenieur Waters en Bossen aan de Universiteit Gent. Sinds 1996 is hij werkzaam op het Instituut voor Bos- en Wildbeheer, dat na de fusie met het Instituut Natuurbehoud, het Instituut voor Natuur en Bosonderzoek werd, kortweg INBO genaamd. Door de jaren vergaarde hij een grote kennis en ervaring in bosecologie, bosbehandeling, natuurbeheer, bosbeheer en bosbeheerplannen. Hij mag beschouwd worden als de Vlaamse specialist voor bosreservaten en spontane bosontwikkeling. Hij bezocht met grote belangstelling het Lozerbos.
  4. De heer Bertrand de Lophem is in tegenstelling tot de vorige heren geen wetenschapper of docent. Hij haalde zijn kennis en ervaring vooral uit het leven als bos- en landeigenaar. Zijn levenservaring maakt het mogelijk de zaken vanuit een ander perspectief te bekijken, en de menselijke gedrevenheid, inzet, bezieling, en ondernemerschap te gaan ontdekken. Als bestuurder van diverse verenigingen en organisaties kent hij de bos- en landeigenaarssector door en door. Hij raakte geboeid door de wereld  van de wilde bijen.

     

     

    Voor de uiteindelijke beoordeling van de projecten werd rekening gehouden met de criteria zoals bepaald in het reglement van de wedstrijd:

  • Een bijdrage leveren tot het realiseren van de doelstelling van de Stichting, nl. het duurzaam gebruik van de natuur door privé-eigenaars en beheerders
  • Resulteren in een zichtbaar effect op het terrein
  • Voldoende waarborgen inhouden voor wat betreft het blijvend karakter
  • Als voorbeeld dienstig zijn
  • Tot stand zijn gekomen door inzet en geleverde inspanningen
  • Voldoende onafhankelijk zijn van andere dan de eigen financiële bronnen.

     

    Voor we dieper ingaan op het project van de eindlaureaat, willen we toch ook even stil staan bij de eervolle vermeldingen.

    Ze hebben het net niet gehaald, maar de olympische leuze indachtig  “deelnemen is belangrijker  dan winnen”, willen we ook hun inspanningen voor natuurontwikkeling, natuurbeheer en natuurherstel even voor het voetlicht brengen.

     

    De opsomming is louter willekeurig en houdt geen rankschikking in.

     

    Oe Hrair :

     

    De uitspraak verwijst naar de taal van de konijnen in het boek “Waterschapsheuvel” van Richard Adams. Alles wat meer is dan vier, is veel voor een konijn, het is 'Hrair' dwz. veel, een hoop, duizend of nog 'overweldigend'. Zo werd de heer Herman Vereycken door de kracht van de natuur overweldigd na een beroepsongeval.  In de natuur vond hij opnieuw de kracht en de inspiratie om verder te gaan in het leven. In 10 jaar tijd toverde hij met zijn gedrevenheid een braakliggend stuk grond om tot een natuuroase in het landelijke Huldenberg : 40 oude rassen van hoog- en laagstamfruitbomen. 250 meter streekeigen haagkanten, een takkenwal, hooibeheer afgestemd op weidevogels, en een grote biologische groententuin. De steenuil en de egel zoeken er de diverse weidebloemen naar prooi.

    De heer Vereycken wil in de toekomst ook een sociaal luik uitbouwen in zijn project. Hij heeft zelf ervaren in het leven wat het is om nieuwe doelstellingen te moeten stellen. Graag zou hij in de toekomst willen samenwerken met de psychiatrische kliniek in Huldenberg omdat hij er van overtuigd is dat werken in de natuur en het groen een helend effect heeft. 

    Herman, uw eenvoud, maar vooral wilskracht en gedrevenheid sieren u. We wensen u veel succes in de toekomst.

     

    De wilde bij

    Ieder van ons kent als kind de beelden van Winnie de Poeh die steeds op zoek is naar honing en likkenbaardend een bijenkorf leeg likt. Wij staan er wellicht niet bij stil, maar zonder de wilde bij zouden vele bloemen niet worden bestoven. In tegenstelling tot onze honingbijen leeft deze bij niet in groep. Eenzaam en alleen zoekt deze bij een langwerpige holte op. De heer Eddy Willems volgde in 1996 een cursus tot imker, en hoorde er zijdelings over de 'solitaire bijen' spreken. Het thema heeft hem nooit meer losgelaten. In al die jaren experimenteerde hij met diverse insektenkasten, hij hoort zelf liever de term 'insektenhotel'. Wist u dat 33% van onze landbouwgewassen en ruim 67 %  van alle planten worden bestoven door bijen. De solitaire bij speelt hierin een heel belangrijke rol. Zo wist Eddy in de abdijtuin van Westmalle en in diverse tuinen in de wijde omgeving insektenhotels te plaatsen. Wat begon als een hobby groeide uit tot een ware passie ! Tot gisteren liep de week van de bloem en de bij. De heer Willems verzorgde er een bijdrage over de solitaire bijen. Hij werkt samen met de Universiteit Gent om zo van elke geplaatste kas gegevens te kunnen bijhouden en het wetenschappelijk op te volgen. Bent u verkocht en voelt u zich geroepen ook een insektenhotel te plaatsen in uw tuin ? De heer Eddy Willems helpt u graag op weg. Eddy we wensen u nog veel insectenhotels toe.

     

    Het Lozerbos

    Aan de voet van de Vlaamse Ardennen in het gehucht Lozer van de gemeente Kruishoutem bevindt zich het Lozerbos. Het maakt deel uit van het landgoed van de familie della Faille d'Huysse. Toen Bernard en Elisabeth als jong gehuwden de erfenis op zich namen van het familiedomein veranderde hun leven in één klap. Van een klein appartement in Brussel belandden ze op een groen landgoed op het platteland. Jaren van achterstallig beheer hadden duidelijk hun sporen nagelaten. Met jeugdig enthousiasme beginnen ze aan het herstel van het landgoed Lozer. Hun doelstelling : het behoud en beheer van het boscomplex met bijzondere aandacht voor recreatief medegebruik. Lozerbos is het belangrijkste boscomplex in de omgeving. Reeds in 1994 wordt het bos opengesteld voor het publiek. Voor hun tijd echte pioniers in de openstelling van privé-bos ! In 1998 wordt samen met de VLM een landinrichtingsproject uitgevoerd om de verschillende recreatievormen beter op elkaar af te stemmen. Dit mondt in december 1999 uit in een overeenkomst van minimum 20 jaar, ondertekend door toenmalig minister Vera Dua.. 

     

    Naar natuurherstel heeft men een plan uitwerkt voor het herstel van de dreven. Zo is er een 'geboortedreef' : inwoners uit Kruishoutem kunnen voor hun pasgeboren kind een boom laten aanplanten in de dreef. Verder zijn er de inspanningen naar de paddenoversteektunnels en het zoneren van de recreatie waardoor rustzones kunnen worden afgebakend, een bosuitbreidingsproject,… Kortom, recreatie, bosbouw, ecologie, toerisme en landschapsherstel zijn er sterk verweven.

    Het is een voorbeeld dat door de ondernemerszin van de eigenaars en door goede samenwerking en samenspraak met de andere actoren zoals, gemeente, provincie, VLM, ANB en andere instanties, er veel mogelijk is op het terrein. 

    Mevrouw en mijnheer della Faille, we durven te hopen dat uw inspanning, een voorbeeld en inspiratie mogen zijn voor anderen. We wensen u nog veel goede moed toe met de verdere uitbouw van uw landgoed.

     

    Dames en Heren dit brengt ons naar de eindlaureaat van de prijs voor het leefmilieu 2007

     

    Omlegging van de Witte Nete ter hoogte van de zandwinning in de groeve Donk: hermeandering van de Witte Nete in Dessel. 

    Juist een mondvol.

    Het project werd gerealiseerd door het bedrijf  SCR-Sibelco N.V. 

    Het bedrijf Sibelco is o.a. actief in zandwinning. Naar aanleiding van de aanvraag tot zandwinning in de groeve Donk werd een milieu-effectenrapport opgemaakt.

    Aanleiding tot het project zijn de milderende maatregelen die worden opgelegd in het kader van de zandwinning in deze groeve. Deze maatregelen zijn het gevolg van de aanwezigheid van meerdere deelgebieden van het habitatrichtlijngebied 'Valleigebied van de Kleine Nete met aangrenzende brongebieden, moerassen en heiden, dat aangemeld is voor de vissoorten Kleine modderkruiper en rivierdonderpad. Deze soorten zijn internationaal beschermd. 

    Het project is dus een rechtstreeks gevolg van de economische activiteit van het bedrijf : indien het zand wilde ontginnen in dit gebied dan diende men te voldoen aan milderende maatregelen. Het bedrijf zag deze voorwaarden niet tot een last, maar eerder als een uitdaging : onder welke omstandigheden kon de loop van de Witte Nete het best worden omgelegd naar een locatie die niet de natuurlijke positie is van de rivier in het landschap. 

    Er is hier dus geen sprake van het optimale herstel van een rivierecosysteem in zijn normale natuurlijke omgeving.  Maar toch levert het project een belangrijke bijdrage tot het duurzaam gebruik van open ruimte en de daaraan gebonden natuur. 

    Binnen deze randvoorwaarden is gepoogd om de beschikbare ruimte zo goed mogelijk te benutten om een natuurlijk rivierecosysteem opnieuw te creëren. Bij de wijze van uitvoering zoals het meanderontwerp, de hoogteligging, de inpassing in het omringende landschap werd ook aandacht besteed aan de duurzaamheid van het project op vlak van waterhuishouding: de garantie op watertoevoer, de aanwezigheid op bergingscapaciteit bij hoge afvoeren, de beheersing van de impact van het project op stroomopwaartse en stroomafwaartse rivierpanden. 

    Met het project is verder vermeden dat een bijkomende migratieknelpunt voor vissen zou ontstaan op de Witte Nete, zoals dat in het verleden het geval was. 

    Eén jaar na de uitvoering heeft zich op het terrein reeds een natuurlijk aandoende rivier ontwikkeld. De rivier werd machinaal gegraven en de sporen daarvan zijn nog te zien. Ook het feit dat bomen werden aangeplant en grassen ingezaaid is nog herkenbaar. Niettemin hebben rivierprocessen en de verdere natuurlijke ontwikkeling van vegetaties het geheel reeds een natuurlijke aanblik gegeven. Een gewone toeschouwer zal waarschijnlijk op korte termijn niet langer bewust zijn van het feit dat de rivier en de vallei door mensenhanden werden gevormd. 

    Voor zover dit beoordeeld kan worden nauwelijks 1 jaar na realisatie, is men daar ook in geslaagd. De nieuwe loop vertoont reeds veel karakteristieken van een natuurlijke rivier, met herstel van de rivierdynamiek en sedimentatietransport, ontwikkeling van natuurlijke vegetatie in de rivier en op de oevers na een initiële aanplant en de vestiging van de oorspronkelijk aanwezige vissoorten zoals Kleine modderkruiper en Rivierdonderpad. 

     

    Het project is in eerste instantie gericht op de ecologie en het herstel of behoud van beschermde habitats. Het is wel duidelijk gesitueerd in een breder kader waarbij economie en ook recreatie een rol spelen. De economische activiteit is trouwens de drijvende kracht achter de realisatie, en bij de uitvoering is rekening gehouden met zachte recreatie, vooral gericht op de locale bevolking. 

    Sibelco is niet over één nacht ijs gegaan voor dit project. Een uitgebreide voorstudie door specialisten van een adviesbureau en een universiteit vormen de ruggengraat. Het werd stevens begeleid door een stuurgroep waarin verschillende overheden vertegenwoordigd waren. Het project wordt door de Vlaamse administratie belangrijk genoeg geacht om een uitgebreid monitoringsprogramma rond op te zetten.

    Sibelco kan hier als voorbeeld gesteld worden voor andere bedrijven of private-initiatieven. Het bedrijf ontloopt zijn verantwoordelijkheid niet, en men kan stellen dat ze de 'last' van opgelegde voorwaarden hebben weten om te buigen in een voordeel. De ondernemersgeest van het bedrijf probeert economie te verzoenen met de natuurdoelstelling.

    Er zijn inderdaad nog niet veel projecten van deze aard in Vlaanderen uitgevoerd en zeker niet door privé personen of organisaties.

    Het bedrijf maakt er een erezaak van om na het beëindigen van een zandontginning geen steriele levensloze waterplas achter te laten, maar heeft tijdens alle stappen van het proces oog voor de natuur en zal alles in het werk stellen om een zo natuurlijk mogelijk landschap te herstellen op het einde van het proces.

    Net door vanaf het begin rekening te houden met deze randvoorwaarden slaagt het bedrijf ook in zijn opzet.

    Sibelco hecht veel belang aan overleg. Het project is het resultaat van overleg op regionaal niveau, met diverse actoren en verschillende bestuursniveaus.

    Zoals reeds vermeld is het project omlegging Witte Nete uniek voor Vlaanderen. De Stichting is er zeker van dat het tot voorbeeld mag strekken van velen.

    Het is voor de Stichting Behoud Natuur en Leefmilieu, met de steun van het Fonds InBev-Baillet Latour, dan ook een eer en een genoegen om het bedrijf SCR-Sibelco de prijs voor het Leefmilieu 2007 toe te kennen.

    Proficiat !

     

    Mol-Rauw - 15 oktober 2007

foto : De heer E. Kesteloot, voorzitter van SBNL overhandigd de Prijs voor het Leefmilieu 2005 aan de heer M. Stulens, algemeen directeur SCR Sibelco n.v.